Jak być dobrym ojcem dla syna. Ojcostwo w czasach, w których brakuje wzorców
Pytanie, jak być dobrym ojcem, zadaje sobie dziś wielu mężczyzn, choć rzadko mówią o tym głośno. W badaniu Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę z 2022 roku co piąty polski ojciec przyznał, że brakuje mu wiedzy o wychowaniu dzieci, a co szósty, że nie wyniósł z własnego dzieciństwa dobrych wzorców rodzicielskich. Tymczasem syn uczy się od ojca, jakim mężczyzną może zostać, niezależnie od tego, czy ojciec ma na to gotowy pomysł. Piszemy tu o tym, co badania mówią o roli ojca w życiu syna, dlaczego relacja ojca z matką dziecka daje całej rodzinie poczucie bezpieczeństwa i czego syn potrzebuje od ojca, który chce być dla niego przewodnikiem.
Ojciec jako pierwszy wzór mężczyzny
Ronald Rohner i Robert Veneziano przejrzeli w 2001 roku kilkadziesiąt lat badań nad miłością ojca. Doszli do wniosku, że akceptacja albo odrzucenie ze strony ojca wpływa na samoocenę dziecka, jego równowagę emocjonalną i zachowanie co najmniej tak silnie jak miłość matki, a w części badań nawet silniej.
Nowsze badania to potwierdzają. Międzynarodowy zespół W. Andrew Rothenberga obserwował przez pięć lat 1315 dzieci w wieku 7–14 lat z dziewięciu krajów. Chłód, wrogość, a także sama obojętność ojca wiązały się u dzieci z późniejszymi problemami emocjonalnymi i z zachowaniem tak samo jak chłód i obojętność matki. Ojciec kształtuje więc syna także wtedy, gdy niewiele robi. Sama obecność w domu nie wystarcza. Liczy się to, czy syn czuje, że ojciec się nim interesuje.
Zespół Anny Sarkadi z Uniwersytetu w Uppsali przeanalizował w 2008 roku 24 publikacje z 16 badań podłużnych, obejmujących łącznie około 22 tysięcy osób. Aktywne zaangażowanie ojca wiązało się u chłopców z mniejszą liczbą problemów z zachowaniem. Gdy ojciec angażował się w życie siedmioletniego syna, chroniło to chłopca w wieku nastoletnim przed konfliktami z prawem. Autorzy podkreślili, że najwięcej daje bezpośredni kontakt ojca z dzieckiem.
Syn uczy się od ojca głównie przez obserwację. Amerykańskie badanie ponad 3500 młodych ojców, opisane w 2011 roku w czasopiśmie „Fathering”, pokazało, że mężczyźni w dużej mierze powielają postawy własnych ojców. Ci, których ojciec był mało zaangażowany, rzadziej uważali, że ojciec powinien być dla dziecka autorytetem. Mężczyznom wychowanym bez dobrego wzoru rzadko udawało się świadomie postępować odwrotnie niż ich ojcowie.
Dlatego na ojcu spoczywa odpowiedzialność, której nie może przenieść na nikogo innego. Przekazuje synowi obraz mężczyzny bez względu na to, czy o tym myśli. Jeśli nie zbuduje tego obrazu świadomie, syn przejmie to, co zobaczy na co dzień.
Ojcowie bez wzorców
Badanie „Tata 2022”, w którym Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę zapytała 1234 polskich ojców o trudności w wychowaniu dzieci, pokazuje skalę tego problemu. Brak pozytywnych wzorców rodzicielskich z dzieciństwa wskazało 17,7% ojców, podczas gdy w 2014 roku było ich 11,8%. Brak wiedzy o opiece nad dziećmi i ich wychowaniu wskazało 21%, a zmęczenie i brak czasu dla siebie 67,2%. O sporach z matką dziecka o podział obowiązków mówiło 22,4% ojców, wyraźnie mniej niż osiem lat wcześniej, gdy było ich 34,9%.
Brak dobrego wzoru nie przesądza jednak o tym, jakim ojcem zostanie mężczyzna. W amerykańskim badaniu, w którym badacze przez trzy pokolenia obserwowali te same rodziny, to, jak wychowywał dziadek, tylko w niewielkim stopniu decydowało o tym, jak swoje dzieci wychowywali jego synowie. Duży wpływ na to, jakim ojcem był mężczyzna, miała natomiast matka dziecka i sposób, w jaki sama je wychowywała. Psychologowie opisują też rodziców, którzy w dzieciństwie doświadczyli chłodu albo krzywdy, ale zrozumieli i przepracowali tę historię. Swoje dzieci wychowują podobnie jak rodzice, którzy dorastali w bezpiecznym domu.
Ojciec, który od swojego ojca nie dostał rozmowy, czułości ani przykładu, jak przetrwać porażkę, nie ma skąd wziąć gotowego wzoru. Brak wzoru nie zwalnia go jednak z odpowiedzialności. Oznacza tylko, że ojciec musi najpierw zrozumieć, co sam wyniósł z domu, i zdecydować, co z tego przekaże synowi, a czego nie. Ta praca należy do niego. Matka dziecka może mu w niej pomóc, ale nie wykona jej za niego, podobnie jak szkoła czy terapeuta dziecka.
Relacja z matką dziecka jako podstawa bezpieczeństwa
Dziecko czuje się bezpiecznie nie tylko wtedy, gdy rodzice dobrze traktują jego, ale także wtedy, gdy dobrze traktują siebie nawzajem. Amerykańscy psycholodzy Patrick Davies i Mark Cummings zauważyli w 1994 roku, że dziecko, które słyszy kłótnię rodziców, przede wszystkim sprawdza, czy dom nadal jest dla niego bezpiecznym miejscem.
W 2020 roku holenderscy badacze pod kierunkiem Willemijn van Eldik zebrali wyniki 169 badań. Dzieci rodziców, którzy często się kłócili, odnosili się do siebie z wrogością albo całymi dniami ze sobą nie rozmawiali, częściej miały problemy emocjonalne i trudności z zachowaniem. Skutki kłótni rodziców były widoczne także po latach. Milczenie i „ciche dni” szkodziły w podobnym stopniu jak otwarte kłótnie, a najbardziej spory rodziców o samo dziecko. Dlatego autorzy zalecają, by pomoc dla dzieci obejmowała także relację ich rodziców.
Ciepło między rodzicami chroni także przed powtarzaniem dawnych błędów. W innym badaniu trzech pokoleń surowe wychowanie często przechodziło z rodziców na dzieci. Gdy jednak osoba wychowana surowo żyła z ciepłym i życzliwym partnerem, ten łańcuch się przerywał. Mąż, który traktuje żonę z szacunkiem i czułością, buduje więc bezpieczny dom nie tylko dla niej, ale także dla syna.
Relacja ojca z matką jest dla syna również pierwszą lekcją tego, jak mężczyzna traktuje kobietę. Syn widzi, czy ojciec szanuje jego matkę, czy rozmawia z nią o trudnych sprawach i czy po kłótni wraca do rozmowy. Z tego, co zobaczy, zbuduje własny obraz związku. O tym, czego syn potrzebuje od matki, a czego od ojca, piszemy w części poradnika Matka i syn, ojciec i syn.
Odpowiedzialność za tę relację nie kończy się wraz z rozwodem. Zespół Renske van Dijk przeanalizował w 2020 roku badania obejmujące prawie 25 tysięcy rodzin po rozwodzie. Konflikt między byłymi małżonkami szkodził dzieciom głównie dlatego, że w jego cieniu rodzice gorzej wychowywali dzieci. Szczególnie niebezpieczne było zacieranie ról, czyli sytuacja, w której dziecko staje się powiernikiem albo sprzymierzeńcem jednego z rodziców. Ojciec, który nie mieszka z dzieckiem, nadal ma na nie duży wpływ. Według przeglądu 63 badań dla dziecka nie liczyło się to, jak często widuje ojca, tylko to, czy jest z nim blisko, czy ojciec je docenia, tłumaczy mu zasady i pilnuje, żeby ich przestrzegało. To, jak ojciec mówi o matce i jak współpracuje z nią w sprawach syna, nadal buduje albo osłabia jego poczucie bezpieczeństwa.
„Chłopaki nie płaczą”. Hasło w miejsce przykładu
Wytrwałość, odwaga i panowanie nad sobą to cechy, które ojciec słusznie chce przekazać synowi. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy zamiast pokazać, jak dojrzały mężczyzna radzi sobie ze smutkiem albo lękiem, ojciec ucina temat jednym zdaniem. Tara Chaplin i jej współpracowniczki obserwowały w 2005 roku zabawę 60 dzieci z matkami i ojcami. Ojcowie przedszkolaków częściej zauważali smutek i lęk córek niż synów. W innym amerykańskim badaniu ponad trzystu młodych dorosłych wspominało, jak rodzice reagowali na ich uczucia w dzieciństwie. Mężczyźni częściej niż kobiety pamiętali, że ojciec karał ich za smutek i strach albo udawał, że ich nie widzi. Chłopiec, którego smutek zostaje niezauważony albo skwitowany zdaniem „chłopaki nie płaczą”, wynosi z domu przekonanie, że z trudnymi uczuciami mężczyzna musi zostać sam.
Badania nad dorosłymi mężczyznami pokazują, ile kosztuje takie przekonanie. Y. Joel Wong i jego współpracownicy połączyli w 2017 roku wyniki badań, w których wzięło udział ponad 19 tysięcy osób. Im mocniej mężczyźni trzymali się tradycyjnych norm męskości, tym gorszy był ich stan psychiczny i tym rzadziej szukali pomocy psychologicznej. Najsilniej wiązało się z tym przekonanie, że mężczyzna ze wszystkim musi poradzić sobie sam. Pracowitość nie miała natomiast takiego związku. W australijskim badaniu z 2018 roku, w którym wzięło udział tysiąc mężczyzn w wieku 18–30 lat, myśli samobójcze w ciągu dwóch tygodni przed badaniem miało 44% tych, którzy wyznawali sztywne zasady męskości, wobec 22% pozostałych.
Ojciec, który powtarza synowi, że nie wolno płakać, a sam nie pokazuje, jak mężczyzna przeżywa porażkę, smutek czy lęk, stawia mu wymaganie bez wskazówki, jak mu sprostać. Syn, który mimo to płacze albo czuje strach, wyciąga wniosek, że coś jest z nim nie tak. Akceptacja ojca, jak pokazali Rohner i Veneziano, silnie wpływa na samoocenę dziecka. Dlatego gdy na łzy syna ojciec odpowiada chłodem albo drwiną, ten wniosek uderza w jego poczucie wartości. Wymaganie połączone z ciepłem brzmi inaczej, na przykład: „Widzę, że jest ci przykro. Mnie też byłoby przykro. Zastanówmy się, co możemy teraz zrobić”. Takie zdanie uczy syna panowania nad sobą, a zarazem pokazuje mu, że z trudnym uczuciem nie zostaje sam.
Pomoc w nagłym kryzysie
Myśli samobójcze to sygnał, że potrzebna jest pilna pomoc. W sytuacji zagrożenia życia trzeba od razu zadzwonić pod numer alarmowy 112 albo pojechać na izbę przyjęć szpitala z oddziałem psychiatrycznym. Całą dobę i bezpłatnie działają też Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym (800 70 2222) oraz Telefon Zaufania dla Dorosłych w Kryzysie Emocjonalnym (116 123).
Ojciec jako przewodnik: wymagania i ciepło
Ojciec, który chce być dla syna przewodnikiem, nie musi wybierać między stanowczością a czułością. Martin Pinquart przeanalizował w 2017 roku ponad 1400 badań nad tym, jak sposób wychowania wpływa na zachowanie dzieci. Najbardziej szkodziły dziecku surowe kary oraz wpływanie na nie przez poczucie winy, zawstydzanie i odbieranie mu czułości. Ciepło rodzica, jasne zasady i połączenie jednego z drugim chroniły natomiast dzieci przed kłopotami z zachowaniem.
John Gottman i jego zespół opisali w 1996 roku dwie postawy rodziców wobec uczuć dziecka. Jedni rodzice pomagają dziecku nazwać to, co czuje, i traktują jego smutek albo złość jako okazję do rozmowy. Inni próbują takie uczucia jak najszybciej wyciszyć, dlatego je bagatelizują albo odwracają uwagę dziecka. Ojciec przewodnik łączy pierwszą z tych postaw z wymaganiami. Gdy syn wraca z treningu wściekły po przegranym meczu, ojciec nie zbywa go zdaniem „nie przesadzaj”. Najpierw pyta, co się stało, a dopiero potem rozmawia z nim o tym, co syn może zrobić lepiej następnym razem.
Ojciec bywa też dla syna pierwszym partnerem do zabawy, która uczy odwagi. Niemieccy badacze obserwowali 44 rodziny przez szesnaście lat. To, jak uważnie ojciec bawił się z dwulatkiem, zapowiadało, jak nastolatek będzie patrzył na bliskie relacje. Zabawa z ojcem, także ta żywiołowa, pozwala chłopcu sprawdzać własne siły w bezpiecznych granicach. Ważne jest tylko, żeby ojciec panował nad zabawą i przerywał ją, gdy emocje biorą górę.
W codzienności przewodnictwo ojca wygląda zwyczajnie. Ojciec stawia synowi wymagania i daje mu odczuć, że wierzy w jego możliwości. Opowiada o własnych porażkach i o tym, jak sobie z nimi poradził, a przy synu nazywa swoje uczucia i pomaga mu nazwać jego własne. Gdy popełni błąd, przyznaje się do niego i przeprasza. Syn widzi wtedy, że dorosły mężczyzna potrafi wziąć odpowiedzialność za własny błąd. Ojciec interesuje się też codziennym życiem syna, nie tylko jego ocenami. Matkę syna traktuje z szacunkiem także wtedy, gdy się z nią nie zgadza.
Częścią tej odpowiedzialności jest także zdrowie psychiczne samego ojca. Według przeglądu 43 badań z 2010 roku depresja po narodzinach dziecka dotyka mniej więcej co dziesiątego ojca. W brytyjskim badaniu, które objęło ponad 10 tysięcy dzieci, chłopcy, których ojcowie mieli w tym okresie depresję, w wieku trzech i pół roku ponad dwa razy częściej mieli wyraźne trudności z zachowaniem. Działo się tak niezależnie od tego, czy depresję miała też matka. Gdy ojciec od miesięcy nie ma siły, drażni go każdy hałas, a z życia rodziny coraz bardziej się wycofuje, nie powinien czekać, aż to minie samo. Leczenie depresji ojca jest także troską o syna.
Ojcostwa można się nauczyć
Amerykańscy psycholodzy Carolyn i Philip Cowanowie od lat sprawdzają, co pomaga ojcom bardziej zaangażować się w życie dzieci. W badaniu z 2009 roku 289 par trafiło losowo do grup tylko dla ojców, do grup dla par albo do grupy porównawczej. W obu rodzajach grup ojcowie zaczęli więcej czasu poświęcać dzieciom. Jednak dopiero w grupach dla par poprawiała się także relacja małżonków, a dzieci miały mniej problemów z zachowaniem.
W kolejnym badaniu Cowanów, opublikowanym w 2019 roku, 239 par wzięło udział w szesnastu spotkaniach. Także tam ojcowie bardziej angażowali się w opiekę nad dziećmi, a kłótnie w parach słabły, najwyraźniej u tych, które na początku kłóciły się najczęściej. Gdy kłótni było mniej, rodzice wychowywali dzieci spokojniej i mniej surowo. Ojciec, który bierze odpowiedzialność za swoje miejsce w rodzinie, zmienia więc nie tylko swoją więź z synem, ale także relację z matką dziecka i atmosferę całego domu.
W Sensity ojcowie zaczynają tę pracę na różne sposoby. Jedni przychodzą na terapię indywidualną, żeby zrozumieć, co wynieśli z domu. Inni razem z partnerką rozpoczynają terapię par, bo źródłem napięcia w domu jest relacja rodziców. Rodzice mogą też przyjść na konsultację dla rodziców bez syna, a ojciec z dorosłym synem na wspólne sesje, które prowadzimy jak sesje pary. Wszyscy nasi terapeuci mają doświadczenie w terapii par, a wielu także w terapii rodzin i dzieci. Sesja trwa 50 minut. Spotkania prowadzimy online albo w gabinecie przy ul. Grochowskiej 258/260 lok. 11 w Warszawie.
Mężczyznom, którzy chcą spojrzeć na własną męskość, polecamy poradnik Kryzys męskości i wpis Ojcostwo to droga do męskości. Rodzicom, których niepokoi wycofanie syna, polecamy poradnik Wycofany syn.
Najczęstsze pytania o ojcostwo
Jak być dobrym ojcem dla syna?
Dobry ojciec jest obecny w codziennym życiu syna, stawia mu wymagania i jednocześnie okazuje ciepło. Badania pokazują, że akceptacja ojca wpływa na samoocenę dziecka co najmniej tak silnie jak miłość matki, a chłód, obojętność i surowe kary z jego strony bardzo synowi szkodzą. Syn uczy się od ojca przede wszystkim przez obserwację, dlatego przykład daje mu więcej niż pouczanie. Równie ważna jest relacja ojca z matką dziecka, bo z niej syn czerpie poczucie bezpieczeństwa i obraz tego, jak mężczyzna traktuje kobietę.
Czy mówienie synowi „chłopaki nie płaczą” mu szkodzi?
Szkodzi wtedy, gdy zastępuje rozmowę i przykład. Wymaganie, żeby syn panował nad sobą, jest potrzebne, jednak chłopiec, którego smutek ojciec zbywa albo karze, wynosi z domu przekonanie, że z trudnymi uczuciami musi zostać sam. Zbiorcza analiza badań z 2017 roku pokazała, że mężczyźni przekonani, że ze wszystkim muszą poradzić sobie sami, mają gorszy stan psychiczny i rzadziej szukają pomocy. Syn potrzebuje ojca, który pokazuje mu, jak dojrzały mężczyzna przeżywa smutek, lęk i porażkę.
Co może zrobić ojciec, który sam nie miał dobrego wzoru?
Najpierw zrozumieć, co wyniósł z własnego domu i co z tego powtarza. Brak dobrego wzoru nie przesądza o tym, jakim ojcem zostanie mężczyzna, bo sposób wychowania dziadka tylko w niewielkim stopniu decyduje o tym, jak wychowują jego synowie. Rodzice, którzy zrozumieli i przepracowali swoje trudne dzieciństwo, wychowują dzieci podobnie jak ci, którzy dorastali w bezpiecznym domu. W tej pracy pomaga terapia indywidualna, a gdy napięcie dotyczy relacji z matką dziecka, terapia par. Badania pokazują, że praca z obojgiem rodziców przynosi rodzinie więcej korzyści niż praca z samym ojcem.
Bibliografia
- Rohner R. P., Veneziano R. A., The importance of father love: History and contemporary evidence, Review of General Psychology, 2001
- Rothenberg W. A. i in., Effects of parental acceptance-rejection on children’s internalizing and externalizing behaviors: A longitudinal, multicultural study, Journal of Child and Family Studies, 2022
- Sarkadi A. i in., Fathers’ involvement and children’s developmental outcomes: a systematic review of longitudinal studies, Acta Paediatrica, 2008
- Guzzo K. B., New fathers’ experiences with their own fathers and attitudes toward fathering, Fathering, 2011
- Włodarczyk J., Tata 2022. Raport z badania polskich ojców, Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę, 2022
- Kerr D. C. R. i in., A prospective three generational study of fathers’ constructive parenting: Influences from family of origin, adolescent adjustment, and offspring temperament, Developmental Psychology, 2009
- Pearson J. L. i in., Earned- and continuous-security in adult attachment: Relation to depressive symptomatology and parenting style, Development and Psychopathology, 1994
- Davies P. T., Cummings E. M., Marital conflict and child adjustment: an emotional security hypothesis, Psychological Bulletin, 1994
- van Eldik W. M. i in., The interparental relationship: Meta-analytic associations with children’s maladjustment and responses to interparental conflict, Psychological Bulletin, 2020
- Conger R. D., Schofield T. J., Neppl T. K., Intergenerational continuity and discontinuity in harsh parenting, Journal of Adolescent Health, 2013
- van Dijk R. i in., A meta-analysis on interparental conflict, parenting, and child adjustment in divorced families, Clinical Psychology Review, 2020
- Amato P. R., Gilbreth J. G., Nonresident fathers and children’s well-being: A meta-analysis, Journal of Marriage and the Family, 1999
- Chaplin T. M., Cole P. M., Zahn-Waxler C., Parental socialization of emotion expression: Gender differences and relations to child adjustment, Emotion, 2005
- Garside R. B., Klimes-Dougan B., Socialization of discrete negative emotions: Gender differences and links with psychological distress, Sex Roles, 2002
- The Men’s Project, Jesuit Social Services, The Man Box: A study on being a young man in Australia, 2018 (omówienie)
- Wong Y. J. i in., Meta-analyses of the relationship between conformity to masculine norms and mental health-related outcomes, Journal of Counseling Psychology, 2017
- Pinquart M., Associations of parenting dimensions and styles with externalizing problems of children and adolescents: An updated meta-analysis, Developmental Psychology, 2017
- Gottman J. M., Katz L. F., Hooven C., Parental meta-emotion philosophy and the emotional life of families, Journal of Family Psychology, 1996
- Grossmann K. i in., The uniqueness of the child–father attachment relationship: Fathers’ sensitive and challenging play as a pivotal variable in a 16-year longitudinal study, Social Development, 2002
- Paulson J. F., Bazemore S. D., Prenatal and postpartum depression in fathers and its association with maternal depression: a meta-analysis, JAMA, 2010
- Ramchandani P. i in., Paternal depression in the postnatal period and child development: a prospective population study, The Lancet, 2005
- Cowan P. A., Cowan C. P., Pruett M. K., Pruett K., Wong J. J., Promoting fathers’ engagement with children: Preventive interventions for low-income families, Journal of Marriage and Family, 2009
- Pruett M. K., Cowan P. A., Cowan C. P. i in., Supporting Father Involvement: An intervention with community and child welfare–referred couples, Family Relations, 2019






Dodaj komentarz
Chcesz dołączyć do dyskusji?Zapraszamy do komentowania!