Toksyczny ojciec. Jak jego zachowanie wpływa na dorosłe życie i co może pomóc
„Mama się starała, a tata… tata był, jaki był”. To zdanie pada w gabinecie zaskakująco często, zwykle lekko, ze wzruszeniem ramion, jakby nie było o czym mówić. Wypowiadają je mężczyźni, którzy kierują firmami, i kobiety, które same są już matkami nastolatków. Dopiero po chwili okazuje się, że kryją się za nim lata krytyki, wybuchów złości albo zwykłej nieobecności, których nikt w rodzinie nie nazwał.
O trudnych matkach mówi się i pisze coraz więcej, o ojcach wciąż rzadziej. Tymczasem relacja z ojcem często wpływa na to, jak dorosła córka i dorosły syn budują związki, reagują na krytykę i radzą sobie z własnym rodzicielstwem. Opisane niżej mechanizmy mogą być ważne także dla ojców, którzy zastanawiają się, czy nie powtarzają tego, co sami przeżyli.
Kogo nazywamy toksycznym ojcem?
„Toksyczny ojciec” to określenie potoczne. Nie jest diagnozą i nie opisuje człowieka w całości. Oznacza, że dziecko przez dłuższy czas doświadczało w relacji z ojcem czegoś, co je raniło, i nie miało jak się przed tym obronić. Prawie każdy ojciec czasem traci cierpliwość, podnosi głos albo czegoś nie zauważa. O toksycznej relacji mówimy dopiero wtedy, gdy raniące zachowania się powtarzają, a dziecko nie dostaje w zamian ciepła, przeprosin ani poczucia, że jest dla ojca ważne. Podobne wzorce w relacji z matką opisujemy w artykule Toksyczna matka. Siedem cech, po których można rozpoznać trudną relację.
Cechy toksycznego ojca
Toksyczny ojciec może mieć różne oblicza, a opisane niżej zachowania często się łączą.
Ojciec krytykujący i kontrolujący
Ojciec krytykujący ciągle ocenia, poprawia i porównuje. Dziecko słyszy, co zrobiło źle, a rzadko, co zrobiło dobrze. Pochwała pojawia się wyjątkowo albo z dopiskiem: „Mogło być lepiej”. Krytyka często idzie w parze z kontrolą. Taki ojciec decyduje o szkole, studiach, znajomych i partnerach dziecka, nie pyta o zdanie, a sprzeciw traktuje jak brak szacunku. W dorosłości jego głos potrafi odzywać się w głowie syna czy córki przy każdej ważnej decyzji.
Ojciec wybuchowy
W domu ojca wybuchowego wszyscy chodzą na palcach, bo nikt nie wie, kiedy przyjdzie kolejny wybuch złości. Krzyk, trzaskanie drzwiami, a czasem przemoc sprawiają, że dzieci uczą się odczytywać jego nastrój z kroków na schodach albo z tego, jak zamyka drzwi samochodu. Ta czujność zostaje w nich na długo. W dorosłości wiele z nich bardzo szybko wyczuwa napięcie u innych i z trudem znosi podniesiony głos, nawet jeśli nikt nie zamierza im zagrozić. O tym, jak ciało zapamiętuje taki dom, piszemy w module Ciało, które pamięta.
Ojciec chłodny albo nieobecny
Część ojców jest w domu, płaci rachunki, czasem pomaga w lekcjach, ale nie rozmawia o uczuciach, nie przytula i nie pyta, co się dzieje. Dziecko ma ojca, a jednocześnie czuje, że go nie ma. Inni ojcowie są nieobecni fizycznie: odeszli, rzadko widywali się z dzieckiem, ciągle pracowali albo żyli obok rodziny. Dziecko zostaje wtedy z pytaniem, dlaczego nie było dla taty ważne, i często szuka odpowiedzi w sobie.
Ojciec narcystyczny
Dla ojca o rysach narcystycznych liczą się przede wszystkim jego zdanie, jego potrzeby i jego wizerunek. Sukcesy dziecka traktuje jak własne, a porażki jak plamę na swoim honorze. Dziecko uczy się, że jest kochane za to, jak ojciec dzięki niemu wypada w oczach innych, i bardzo długo nie wie, kim jest poza tą rolą. Piszemy o tym w module Narcystyczne zawłaszczenie w rodzinie.
Ojciec pijący
Picie zmienia ojca nie do poznania, a rodzina żyje w rytmie jego trzeźwości i upojenia. Dzieci szybko uczą się, że o tym, co dzieje się w domu, nie rozmawia się z nikim, nawet między sobą. Doświadczenia dorosłych dzieci z takich rodzin opisujemy w przewodniku o DDA.
Wiele z tych zachowań ma źródło w historii samego ojca. Często on też dorastał przy surowym, nieobecnym albo pijącym tacie i nikt go nie nauczył okazywania bliskości. Zrozumienie tej historii nie unieważnia krzywdy, pomaga jednak zobaczyć w ojcu człowieka z własnymi ograniczeniami.
Jak toksyczny ojciec wpływa na dorosłą córkę?
Ojciec bywa dla córki pierwszym mężczyzną, z którym buduje relację, i to, jak ją traktował, często wpływa na to, czego później szuka i czego się boi w związkach. Część kobiet wybiera partnerów podobnych do ojca, bo to, co znane, wydaje się bezpieczne, nawet jeśli rani. Inne wybierają mężczyzn zupełnie od niego różnych, a mimo to stale czekają, aż okażą się tacy jak on. Badania nad rolą ojca w rozwoju dziecka wiążą ciepłą, zaangażowaną relację z ojcem z wyższym poczuciem własnej wartości i większym poczuciem bezpieczeństwa w późniejszych związkach. To w większości badania korelacyjne, więc nie przesądzają o losie konkretnej osoby, a wiele kobiet, które miały trudnych ojców, buduje udane związki.
Córki trudnych ojców często bardzo zabiegają o akceptację: w pracy, w związku, u przełożonego, a każda pochwała daje im ulgę tylko na chwilę. Bywają nadmiernie samodzielne, bo nauczyły się, że na mężczyznę nie można liczyć, i trudno im przyjąć pomoc nawet od partnera, który naprawdę chce jej udzielić. Niektóre noszą w sobie surowego krytyka, który mówi głosem ojca. Piszemy o tym w module Wewnętrzny krytyk i syndrom oszusta.
Jak toksyczny ojciec wpływa na dorosłego syna?
Syn uczy się od ojca, jak być mężczyzną. Jeśli ojciec był surowy, chłodny albo wybuchowy, syn często przejmuje ten wzorzec albo latami z nim walczy. Wielu mężczyzn mimo sukcesów zawodowych ma poczucie, że nigdy nie są wystarczająco dobrzy, co pokazujemy w historii Piotra, „Wiecznie niewystarczający”. Trudno im mówić o uczuciach i prosić o pomoc, bo w domu nauczyli się, że „mężczyzna sobie radzi”.
Szczególnie bolesne bywa odkrycie, że w złości mówi się tonem ojca. Wielu synów bardzo się tego wstydzi, a w związku ten wstyd często zamienia się w wycofanie albo w kolejne wybuchy. Piszemy o tym w artykule Mężczyzna DDA w związku. Jedni przez całe życie rywalizują z ojcem, inni rezygnują z własnych planów, żeby go nie rozczarować. Gdy sami zostają ojcami, z niepokojem obserwują, czy nie powtarzają tego, czego doświadczyli.
„Rana ojca”, czyli co zostaje na długo
Określenie „rana ojca” nie jest terminem naukowym, ale dobrze oddaje to, co wiele osób czuje: brak, który trudno nawet nazwać. Brak pochwały, ciepła, obecności albo zwykłego zainteresowania tym, jak żyje się dziecku. Taki brak często nie wygląda dramatycznie, bo ktoś po prostu nigdy nie usłyszał od ojca „jestem z ciebie dumny”. W dorosłości wraca on jednak w poczuciu, że na wszystko trzeba zasłużyć, w lęku przed odrzuceniem albo w trudności z zaufaniem mężczyznom.
Co może zrobić dorosłe dziecko?
Pierwszym krokiem bywa nazwanie tego, czego się doświadczyło. Nazwanie pomaga zrozumieć, co się działo, i nie musi oznaczać obwiniania ojca. Wiele osób dopiero w dorosłości pozwala sobie powiedzieć: „To było dla mnie trudne”. Następnym krokiem jest zauważenie, co w sobie pochodzi od ojca: surowy głos w głowie, sposób reagowania na krytykę, lęk przed złością innych. To, co zauważone, łatwiej zmienić, zwłaszcza w terapii, gdzie można się temu przyjrzeć bez pośpiechu.
Tam, gdzie relacja wciąż rani, potrzebne są granice. Można kochać ojca i jednocześnie nie zgadzać się na krytykę, krzyk czy wtrącanie się we własne życie. O tym, jak stawiać granice wobec rodziców i co się dzieje, gdy zaczynają obowiązywać, piszemy w poradniku „Niewidzialne klatki”. Część ojców na starość łagodnieje i chce naprawić relację, dlatego czasem warto sprawdzić, czy rozmowa jest możliwa. Niekiedy zaczyna się od listu albo od spokojnej rozmowy o jednej konkretnej sprawie. Osoby, które same są rodzicami, mogą też świadomie wybrać, które wzorce z domu chcą przekazać dalej, a z których rezygnują.
Czy relację z ojcem da się naprawić?
Często tak, choć zwykle wymaga to czasu i gotowości obu stron. Pomaga, gdy ojciec potrafi wysłuchać i uznać, że coś było dla dziecka trudne. Pomaga też, gdy dorosłe dziecko przestaje czekać na idealne przeprosiny i zaczyna budować relację taką, jaka jest możliwa dziś. W Sensity prowadzimy wspólne sesje dorosłych dzieci z rodzicami, które przebiegają podobnie jak terapia par. Przychodzą na nie ojcowie z synami i córkami, którzy chcą wreszcie porozmawiać o tym, czego nigdy sobie nie powiedzieli. Jeśli ojciec nie jest gotowy na wspólną rozmowę, dorosłe dziecko może zacząć od terapii indywidualnej.
Najczęściej zadawane pytania
Jakie są cechy toksycznego ojca?
Najczęściej ciągła krytyka, wybuchy złości, chłód emocjonalny albo nieobecność, kontrolowanie decyzji dziecka i skupienie na własnych potrzebach. O toksycznej relacji mówimy wtedy, gdy takie zachowania się powtarzają, a dziecko nie dostaje w zamian ciepła ani poczucia, że jest ważne.
Jak toksyczny ojciec wpływa na dorosłą córkę?
Może wpływać na wybór partnera, potrzebę zabiegania o akceptację, nadmierną samodzielność i obecność surowego wewnętrznego krytyka. Wiele kobiet dopiero w terapii zauważa, jak relacja z ojcem ukształtowała ich oczekiwania wobec mężczyzn.
Czym jest „rana ojca”?
To potoczne określenie braku, który zostaje po relacji z ojcem: braku pochwały, ciepła, obecności albo zainteresowania. Nie jest diagnozą, ale dobrze opisuje uczucie, które wiele osób nosi w sobie latami.
Czy można odbudować relację z ojcem w dorosłości?
Często tak, zwłaszcza gdy ojciec jest gotowy wysłuchać, a dorosłe dziecko może mówić o swoich granicach. Pomagają w tym wspólne sesje z terapeutą, który dba o to, żeby każda ze stron została usłyszana.
Terapia relacji z ojcem
Na sesję można przyjść samemu albo razem z ojcem.
Ten artykuł rozwija wątki z naszego bezpłatnego poradnika „Niewidzialne klatki” o wychodzeniu z uwikłanych relacji rodzinnych.
Bibliografia
- Corneau, G. (1991). Absent Fathers, Lost Sons: The Search for Masculine Identity. Boston: Shambhala.
- Forward, S., Buck, C. (1989). Toxic Parents: Overcoming Their Hurtful Legacy and Reclaiming Your Life. New York: Bantam Books.
- Lamb, M. E. (red.) (2010). The Role of the Father in Child Development (wyd. 5). Hoboken: Wiley.
- Secunda, V. (1992). Women and Their Fathers: The Sexual and Romantic Impact of the First Man in Your Life. New York: Delacorte Press.






Dodaj komentarz
Chcesz się przyłączyć do dyskusji?Feel free to contribute!