Matka i syn, ojciec i syn. Rola ojca w wychowaniu syna wykracza poza obecność w domu

Część 7 z 9 · Spis treści poradnika

– Z matką rozmawia godzinami. Ze mną zamienia dwa zdania przy obiedzie.

– Bo ty go pytasz wyłącznie o oceny.

– A kto ma go o nie pytać? Ty mu wszystko odpuszczasz.

Tak wyglądała jedna z naszych pierwszych rozmów z rodzicami siedemnastolatka. Przyszli porozmawiać o synu, ale po kilku minutach mówili już tylko o sobie. Każde uważało, że kłopot leży w tym, jak syn dogaduje się z drugim rodzicem. Syn słyszy takie kłótnie zza ściany i wyciąga z nich wniosek, którego żadne z rodziców nie chciało mu podsunąć: jeśli jest blisko z mamą, zawodzi tatę, i na odwrót. Od matki potrzebuje czegoś innego niż od ojca, ale bardzo wiele zależy też od tego, jak rodzice żyją ze sobą.

Co syn widzi w małżeństwie rodziców

Rodzice zwykle myślą o tym, co mówią synowi, jakie stawiają mu zasady i jak rozmawiają z nim o ocenach. A syn najwięcej zapamiętuje z chwil, w których nikt go nie wychowuje. Pamięta kłótnie w kuchni i ciche dni. Widzi, czy po sprzeczce ojciec wraca do rozmowy, czy wychodzi z domu. Jak być mężczyzną, uczy się przede wszystkim z tego, jak ojciec traktuje matkę, a bliskości z tego, jak matka odnosi się do ojca. Małżeństwo rodziców to pierwszy związek, który syn ogląda z bliska, i ten obraz zabiera potem do własnego.

Kiedy rodzice oddalają się od siebie, syn, choć wcale tego nie chce, staje między nimi. Trzyma stronę matki, gdy ojciec jest chłodny, albo trzyma z ojcem przeciwko matce, która ciągle jest niezadowolona. Napięcie, z którym rodzice nie radzą sobie we dwoje, spada wtedy na niego. Terapeuci rodzinni nazywają to trójkątem. Dla syna to ogromny ciężar, choć często przez lata nie umie powiedzieć, co go tak przygniata.

Zdarza się, że ojcu najlepiej rozmawia się z szesnastoletnim synem wtedy, gdy obaj żartują z matki. Ojciec uważa te żarty za niewinne, a syn uczy się z nich, że kobiecie w domu należy się raczej ironia niż szacunek. Dlatego często najwięcej dla syna mogą zrobić rodzice, którzy zajmą się własnym małżeństwem.

Matka i syn

Przy matce mały chłopiec zwykle pierwszy raz czuje się bezpieczny. Matka widzi, że jest smutny, uspokaja go, kiedy się boi, i cieszy się razem z nim, kiedy coś mu się uda. Na tym doświadczeniu dorosły mężczyzna buduje potem bliskość z kobietą. Z każdym rokiem matka może mniej się synem opiekować, a bardziej mu ufać. Nastolatek potrzebuje matki, która wierzy, że sam załatwi sprawę w szkole, a później sam popełni błąd w pierwszej pracy i sam się po nim podniesie. Jeśli matka nadal wszystko za niego robi, kocha go tak samo, ale nie daje mu poczuć, że widzi w nim mężczyznę. Dlaczego niektórzy dorośli synowie zostają przez to w domu, piszemy w części Gniazdownicy.

Dla wielu matek najtrudniejszy jest moment, w którym syn, dotąd tak bliski, nagle milknie i zamyka drzwi. Matka czuje się odrzucona, więc dopytuje, zagląda do pokoju i próbuje odzyskać to, co było. A syn potrzebuje tego dystansu, żeby sprawdzić, kim jest bez niej. Im mocniej matka go goni, tym dalej on ucieka. Jeśli wytrzyma ten czas bez urazy i zostawi mu otwarte drzwi, syn przekona się, że bliskość kobiety nie musi oznaczać kontroli i że do domu można wracać z własnej woli.

Czasem syn dostaje rolę, która do niego nie należy. Dzieje się tak najczęściej wtedy, gdy matka czuje się samotna w małżeństwie albo zostaje sama po rozwodzie. Syn słucha jej zwierzeń o ojcu i pociesza ją po kłótniach, a krewni mówią mu czasem, że teraz to on jest „mężczyzną w domu”. Synów spotyka to rzadziej niż córki, ale zostawia wyraźny ślad. Syn uczy się wtedy, że ma pilnować nastroju kobiety, a jako dorosły często czuje się rozdarty między matką a żoną. Jak to wygląda oczami dorosłego syna, piszemy we wpisie Toksyczna miłość matki do syna, a o samym odwróceniu ról w artykule o parentyfikacji.

Ojciec obecny i nieobecny

Brak ojca nie zawsze oznacza, że ojca nie ma w domu. Często ojciec mieszka z rodziną, ciężko pracuje, zarabia na dom i wozi syna na treningi, a syn i tak niewiele o nim wie. Nie słyszy od niego, co go martwi, z czego jest dumny i jak przeżywa porażki.

Kiedyś ojciec wiedział, co ma robić: ustalał zasady, wymagał i pokazywał synowi, jak mężczyzna wywiązuje się z obowiązków. Dziś wielu ojców robi tylko to, o co poprosi żona. Ich rodzina wygląda inaczej niż ta, w której dorastali, i nie wiedzą, gdzie jest w niej ich miejsce. Syn zostaje wtedy bez wzoru i chętnie słucha każdego, kto mówi pewnym głosem, także influencera z internetu.

Taka nieobecność zwykle zaczyna się w domu, z którego ojciec pochodzi. Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę zapytała polskich ojców, co sprawia im trudność w wychowaniu dzieci. W 2014 roku brak dobrych wzorców rodzicielskich z własnego dzieciństwa wskazało 11,6% z nich. W 2022 roku było to już 17,7%, więc takich ojców przybywa. Wielu z nich wychowało się przy ojcach, którzy przynosili pensję, wymagali posłuszeństwa i nie mówili o uczuciach. Same wymagania były w porządku, ale brakowało przy nich rozmowy i synowie uczyli się chować uczucia. Dziś jedni ojcowie powtarzają ten wzór, bo innego nie znają. Inni uciekają w drugą skrajność i chcą być dla syna kolegą, który niczego nie wymaga. Syn potrzebuje kogoś pośrodku: ojca, który stawia granice, dotrzymuje słowa i potrafi powiedzieć: „Pomyliłem się, przepraszam”.

Dwunastolatek potrzebuje od ojca czegoś innego niż dwudziestopięciolatek. Młodszemu potrzebne są wymagania i ojciec, który nie wychodzi z pokoju, kiedy syn wybucha złością. Zostaje i spokojnie pokazuje, że złość można przeżyć bez ranienia innych. Dorosły syn chce szacunku i rozmowy jak mężczyzna z mężczyzną. Bardzo dużo znaczy dla niego, kiedy ojciec opowiada o własnych porażkach i o tym, jak się po nich pozbierał. Sam ma już za sobą pierwsze rozczarowania, więc widzi wtedy, że po porażce można się podnieść. O ojcostwie widzianym oczami samego mężczyzny piszemy w poradniku dla mężczyzn, w części Rola ojca.

Syn po rozwodzie rodziców

W 2024 roku rozwód rodziców przeżyło w Polsce ponad 51 tysięcy małoletnich dzieci. Wielu ojców po rozstaniu stopniowo traci kontakt z synami, choć rzadko tego chce. Czują się odsunięci, winni albo niepotrzebni. Nie wiedzą, jak być ojcem co drugi weekend, i każde spotkanie przeżywają jak egzamin. Syn widzi to inaczej. Myśli, że to przez niego, albo dochodzi do wniosku, że mężczyźni po prostu odchodzą, i z takim przekonaniem może wejść w dorosłość.

Syn musi wtedy móc na ojcu polegać. Potrzebuje stałych dni, dotrzymanych obietnic i ojca, który pyta o jego zwykłe sprawy, a nie tylko zabiera go na atrakcje. Od matki potrzebuje zgody na te spotkania, żeby nie stać się posłańcem ani sprzymierzeńcem w sporze dorosłych. Rodzicom po rozstaniu pomagamy zadbać o bezpieczeństwo dziecka i o to, żeby syn nie musiał wybierać między nimi. Każde z rodziców może przyjść samo, nawet jeśli drugie na razie nie chce.

Od czego zacząć zmianę

Z rodzicami nastoletniego albo dorosłego syna zaczynamy od rozmowy o nich samych. Pytamy, jak każde z nich było wychowywane, jakiego miało ojca i jaką matkę, i czego obiecało sobie nigdy nie powtórzyć. Zwykle szybko się okazuje, że kłócąc się o syna, rodzice wciąż spierają się z własnymi rodzicami. Matka, której ojciec był surowy, broni syna przed każdą surowością męża. Ojciec, którego nikt nie przytulał, cofa się, gdy syn płacze, bo nie wie, co wtedy zrobić. Kiedy rodzice to zobaczą, przestają walczyć o to, kto ma rację, i mogą razem ustalić, czego chcą od syna.

Ojciec i syn, którzy od lat mijają się w przedpokoju, często nie wiedzą, od czego zacząć. Ojciec może zacząć od opowieści o sobie: o własnym ojcu i o tym, czego sam od niego nie dostał. Jedno zdanie, na przykład „Mój ojciec nie umiał ze mną rozmawiać i ja chyba też tego nie umiem, ale chciałbym spróbować”, znaczy dla syna więcej niż najlepsza rada. Matka pomoże najbardziej, jeśli nie będzie poprawiać męża przy każdym kroku ani tłumaczyć synowi, co ojciec miał na myśli. O rozmowach z synem, który zamknął się w swoim świecie, piszemy w części Jak rozmawiać z synem, a o konsultacjach dla rodziców w części Kiedy potrzebna jest pomoc i jak wygląda w Sensity.

Najwięcej o męskości syn się dowiaduje, kiedy widzi, że po kłótni to ojciec pierwszy wyciąga rękę do matki.

Najczęściej zadawane pytania

Jaka jest rola ojca w wychowaniu syna?

Ojciec pokazuje synowi, jak mężczyzna żyje z kobietą, jak dotrzymuje słowa, stawia granice i podnosi się po porażce. Syn uczy się tego bardziej przez patrzenie niż z rozmów, dlatego najwięcej znaczy to, jak ojciec traktuje matkę i jak sam zachowuje się w trudnych chwilach. Ojciec stawia też synowi wymagania i wierzy, że syn im sprosta. Sama obecność w domu nie wystarczy. Syn potrzebuje ojca, który się nim interesuje i mówi przy nim także o sobie.

Jak brak ojca wpływa na syna?

Syn, któremu brakuje ojca, szuka wzoru męskości gdzie indziej: u kolegów, w internecie albo u każdego, kto mówi pewnym głosem. Tak bywa także wtedy, gdy ojciec mieszka w domu, ale myślami i uczuciami jest daleko. Często syn tłumaczy sobie nieobecność ojca własną winą albo przekonaniem, że mężczyźni odchodzą. Ojciec, który postanowi wrócić do syna, może zająć to puste miejsce nawet po latach.

Czy bliska relacja matki z synem może mu zaszkodzić?

Sama bliskość synowi nie szkodzi, bo właśnie na niej buduje on potem bliskość z kobietą. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy matka robi z syna powiernika, pocieszyciela albo zastępstwo za nieobecnego męża. Syn uczy się wtedy, że odpowiada za nastrój kobiety, a w dorosłości często czuje się rozdarty między matką a żoną. Szerzej piszemy o tym we wpisie Toksyczna miłość matki do syna.

Źródła

Janowicz K., Włodarczyk J., „Rodzicielstwo w przekonaniach i zachowaniach współczesnych polskich ojców – znaczenie (nie)zamieszkiwania z dzieckiem”, „Dziecko Krzywdzone” 2022, Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę

GUS, „Sytuacja demograficzna Polski do 2024 r.”

Spis treści poradnika · część 7 z 9