Kryzys w małżeństwie. Po czym go poznać, kiedy przychodzi i jak ratować małżeństwo
W wielu domach kryzys wygląda zupełnie zwyczajnie. Mąż wraca z pracy, żona pyta, jak minął dzień, a on odpowiada jednym słowem i sięga po telefon. Rozmowy krążą wokół zakupów, rachunków i planu zajęć dzieci. Nikt nie krzyczy ani nie trzaska drzwiami, a jednak oboje coraz wyraźniej czują, że żyją jak dwoje lokatorów pod jednym dachem. Kiedy jedno z nich wreszcie mówi głośno, że tak dalej być nie może, drugie przyjmuje to ze szczerym zdumieniem.
Kryzys w małżeństwie rzadko wybucha nagle. Narasta latami, często po cichu, i długo pozostaje nienazwany. Psychoterapeuci par mówią o kryzysie wtedy, gdy dawne sposoby radzenia sobie z różnicami zawodzą, a każda próba rozmowy prowadzi do kłótni albo do milczenia. Taki stan nie przekreśla małżeństwa. Świadczy jedynie o tym, że para zabrnęła w ślepy zaułek i sama nie potrafi już z niego wyjść.
Po czym poznać kryzys w małżeństwie
Kryzys ma dwa oblicza. W jednych małżeństwach spory są głośne: padają oskarżenia i złośliwe uwagi, wracają dawne urazy. W innych panuje cisza. Sporów jest niewiele, rozmów również, a dotyk i czułość powoli znikają z codzienności. Robert Levenson i John Gottman przez czternaście lat obserwowali małżeństwa i zauważyli, że obie drogi prowadzą do rozpadu, choć w różnym tempie. Małżeństwa, w których spory były otwarcie wrogie, rozpadały się średnio po 7,4 roku. Te, w których zabrakło ciepła i czułości, trwały dłużej, średnio 13,9 roku, ale kończyły się tak samo. Dlatego cichy kryzys bywa szczególnie zdradliwy: skoro w domu nie ma awantur, małżonkowie nie dostrzegają zagrożenia. Opisujemy go w rozdziale Zastygnięcie.
W głośnym kryzysie powracają cztery zachowania, które zespół Gottmana uznał za szczególnie groźne dla małżeństwa: krytykowanie całej osoby zamiast konkretnego postępku, pogarda, obrona przez kontratak oraz chłodny dystans i uporczywe milczenie. Najtrwalsza okazuje się pogarda, czyli ton wyższości, drwina i wymowne przewracanie oczami. W badaniach Gottmana i Levensona małżonkowie, którzy okazywali pogardę w kłótni, zachowywali ten ton jeszcze cztery lata później. Bez pracy nad związkiem pogarda nie ustępuje.
Najlepiej zbadanym sygnałem kryzysu jest układ, w którym jedno z małżonków naciska, a drugie ucieka od rozmowy. Żona prosi o rozmowę, mąż odpowiada, że nie ma teraz siły, ona podnosi głos, on wychodzi z pokoju. Metaanaliza 74 badań z udziałem ponad 14 tysięcy osób pokazała, że im silniej utrwalony jest ten wzorzec, tym mniejsze zadowolenie z małżeństwa. O tym, kto naciska, nie decyduje płeć. Naciska ta osoba, która pragnie zmiany, a od rozmowy ucieka ta, od której druga strona tej zmiany oczekuje. Mechanizm opisujemy szerzej w rozdziale poradnika Pogoń i ucieczka.
Źródła kryzysu
Polskie sądy najczęściej wskazują jako przyczynę rozwodu „niezgodność charakterów”; pada ona w prawie 60% spraw. Ta pojemna formuła mieści bardzo różne historie. W gabinecie rzadko widzimy małżonków, którzy po prostu do siebie nie pasują. Znacznie częściej spotykamy dwie osoby, które wniosły do małżeństwa wzorce wyniesione z rodzinnych domów i dopiero po latach dostrzegły, jak ściśle te wzorce do siebie przylegają.
Wybór partnera rzadko bywa przypadkowy. Pociąga nas ktoś, przy kim czujemy się jak w domu, także wtedy, gdy dom był trudny. Córka ojca, który trzymał ją na dystans, wybiera mężczyznę kochającego po cichu i z daleka. Syn matki, która kontrolowała każdy jego krok, wybiera kobietę zdecydowaną i świetnie zorganizowaną. Przez pierwsze lata te cechy przyciągają. Z czasem zaczynają ranić w tych samych miejscach, które bolały w dzieciństwie. Piszemy o tym w rozdziale Znajomy ból.
Do tego dochodzą trudności, które mają źródło poza małżeństwem, a jednak godzą w samo jego serce. Teściowie potrafią latami decydować o życiu dorosłego syna albo córki. Dziecko zajmuje niekiedy miejsce partnera, bo przy nim łatwiej o bliskość niż przy mężu czy żonie. Skrupulatne liczenie, kto zrobił więcej, z czasem gasi pożądanie. Zdrada z kolei bywa często próbą ucieczki z małżeństwa, w którym od dawna brakowało czułości. Każdemu z tych tematów poświęciliśmy osobny rozdział poradnika Etapy związku, między innymi Nieprzecięta pępowina, Iluzja partnerstwa 50/50 i Zdrada jako ucieczka z systemu.
Kryzysy na kolejnych etapach małżeństwa
Pierwszy wyraźny wstrząs przynoszą często narodziny dziecka. W badaniu 218 małżeństw, obserwowanych przez osiem lat, zadowolenie rodziców ze związku spadało gwałtownie tuż po porodzie, a pogorszenie trwało co najmniej cztery lata. Między małżonkami przybywało przykrych słów, a spory coraz trudniej było rozwiązać. U par bezdzietnych zadowolenie również malało, jednak powoli i bez tak gwałtownego załamania. Najsilniej odczuwały tę zmianę matki, których rodzice się rozwiedli. Historia rodzinnego domu powraca więc wtedy, gdy młodzi małżonkowie sami zostają rodzicami. Piszemy o tym w rozdziale Dziecko na tronie i we wpisie o kryzysie w młodym małżeństwie.
Słynny „kryzys siódmego roku” w rzeczywistości nie ma ściśle wyznaczonej daty. Ryzyko rozwodu rośnie w pierwszych latach małżeństwa, osiąga szczyt, a potem stopniowo maleje. Według największej metaanalizy, obejmującej ponad 165 tysięcy osób, zadowolenie ze związku jest najniższe około dziesiątego roku wspólnego życia i około czterdziestego roku życia. To czas małych dzieci, kredytu, wytężonej pracy i starzejących się rodziców, a dla samego małżeństwa zostaje wtedy najmniej uwagi. Opisujemy ten okres w rozdziale Twarde lądowanie.
Polskie dane potwierdzają ten obraz. Najwięcej rozwodów dotyczy małżeństw o stażu od pięciu do czternastu lat. Przeciętne małżeństwo zakończone rozwodem trwa jednak ponad piętnaście lat, a mężczyźni w chwili rozwodu mają średnio prawie 44 lata, kobiety 41. Przybywa też rozwodów po kilkudziesięciu latach małżeństwa: odsetek rozwodów osób po pięćdziesiątce, które przeżyły razem co najmniej trzydzieści lat, wzrósł z 4% w 2000 roku do 9% w 2025 roku. Takie rozstania przychodzą często wtedy, gdy dzieci opuszczają dom albo małżonkowie przechodzą na emeryturę. Po latach życia obok siebie zostają nagle sami ze sobą. Te etapy opisujemy we wpisach Kryzys w małżeństwie po 20 latach i Kryzys w małżeństwie po 40 latach.
Jak ratować małżeństwo w kryzysie
Wiele zależy od pierwszych słów trudnej rozmowy. W badaniu 124 par nowożeńców już pierwsze trzy minuty sporu pozwalały przewidzieć, które małżeństwa rozpadną się w ciągu sześciu lat. Rozmowa zaczęta od zarzutu rzadko prowadzi do pojednania. Prośba „Brakuje mi naszych wspólnych wieczorów, chciałabym, żebyśmy w piątek wyszli gdzieś tylko we dwoje” otwiera zupełnie inną rozmowę niż wyrzut „Ty nigdy nie masz dla mnie czasu”.
Kłótnie nie omijają także trwałych i szczęśliwych małżeństw. W badaniu Gottmana i Levensona na każdy przykry gest przypadało w nich podczas sporu około pięciu życzliwych: uśmiech, żart, dotknięcie dłoni, przyznanie racji w drobnej sprawie. W małżeństwach zagrożonych rozpadem proporcja ta spadała mniej więcej do jednego do jednego. W innym badaniu, obejmującym 130 par nowożeńców, szczęśliwe i trwałe małżeństwa tworzyli mężowie gotowi uwzględniać zdanie i prośby żon. Liczyło się także łagodne zaczynanie trudnych rozmów i umiejętność wzajemnego uspokajania w chwilach napięcia.
Kiedy emocje biorą górę, żadna rozmowa nie posuwa sprawy naprzód. Serce bije szybciej, uwaga skupia się wyłącznie na zagrożeniu, a każde słowo partnera brzmi jak atak. Psychologowie nazywają ten stan zalaniem emocjonalnym. W takiej chwili przerwanie kłótni nie jest ucieczką, o ile małżonkowie ustalą, kiedy do rozmowy wrócą. Piszemy o tym w rozdziale Płonący budynek. Kryzysu nie rozwiążą natomiast ciche dni ani decyzje podejmowane w gniewie. Dlaczego milczenie potrafi zranić dotkliwiej niż słowa, wyjaśniamy w rozdziale Ciche dni.
Gdy jedno z małżonków chce odejść
Bywa, że kryzys zachodzi tak daleko, że mąż albo żona zaczyna mówić o rozwodzie. Takie słowa wywracają codzienność do góry nogami, nie zamykają jednak drogi do ratowania małżeństwa. Wielu naszych pacjentów rozpoczyna pracę samodzielnie, ponieważ druga strona nie chce jeszcze słyszeć o terapii. Nowa postawa jednej osoby często porusza cały układ, w którym tkwi para. Opisujemy to w poradniku Już cię nie kocham. Kiedy mąż albo żona chce rozwodu, w rozdziale Jak uratować małżeństwo, gdy druga strona nie chce oraz na stronie Gdy partner nie chce iść na terapię.
Kiedy pomaga terapia par
Terapia par należy do najlepiej przebadanych form pomocy psychologicznej. Metaanaliza 40 badań z udziałem ponad dwóch tysięcy par wykazała, że terapia wyraźnie poprawia zadowolenie ze związku, porozumienie i bliskość, podczas gdy u par oczekujących na terapię poprawy nie było. Najwięcej zyskiwały pary, które rozpoczynały terapię w najgłębszym kryzysie. Terapia pomaga mniej więcej siedmiu parom na dziesięć, a u około czterech na dziesięć poprawa jest bardzo wyraźna. W badaniu 134 par pogrążonych w poważnym, wieloletnim kryzysie u około dwóch trzecich nastąpiła wyraźna poprawa już w trakcie terapii. Pięć lat później połowa par z jednej z badanych grup wciąż zachowywała osiągniętą poprawę.
Od pojawienia się poważnych problemów do rozpoczęcia terapii par mijają średnio prawie trzy lata. Autorzy badania podkreślają jednak, że problemy par, które długo zwlekały, nadal można rozwiązać. Im wcześniej para sięgnie po pomoc, tym mniej ran będzie potem zabliźniać.
W Sensity pracujemy z małżeństwami w najtrudniejszych kryzysach, również z parami po zdradzie. Terapię zaczynamy od spotkań konsultacyjnych, po których terapeuta opowiada, co zobaczył w historii pary, i proponuje formę dalszej pracy: wspólne sesje, pracę indywidualną skupioną na związku albo połączenie obu. Parom, które chcą zadbać o związek możliwie najpełniej, proponujemy Model 3 Perspektyw, w którym wspólną terapię uzupełniają indywidualne sesje każdego z małżonków u innych terapeutów z naszego zespołu. Sesja trwa 50 minut i odbywa się w gabinecie w Warszawie albo online. Więcej o naszej pracy z parami piszemy na stronie terapii par i małżeństw.
Gdy małżonkowie nazwą kryzys i razem go przepracują, ich dom znów staje się miejscem, do którego obojgu chce się wracać wieczorem.
Najczęstsze pytania o kryzys w małżeństwie
Jak długo trwa kryzys w małżeństwie?
Kryzys zwykle narasta latami, zanim para nazwie go po imieniu. Od pojawienia się poważnych problemów do rozpoczęcia terapii par mijają średnio prawie trzy lata. Bez pomocy kryzys często przechodzi w ciche oddalenie, które potrafi trwać kilkanaście lat. Długość kryzysu zależy więc przede wszystkim od tego, kiedy małżonkowie zaczną nad nim pracować.
Czy kryzys w małżeństwie oznacza koniec związku?
Nie. Kryzys świadczy jedynie o tym, że dotychczasowe sposoby porozumiewania i okazywania sobie bliskości zawiodły. Wiele par wychodzi z niego z głębszą i dojrzalszą więzią. Badania pokazują, że terapia pomaga mniej więcej siedmiu parom na dziesięć, także tym w bardzo głębokim kryzysie. Warunkiem jest wspólna decyzja małżonków, że podejmą próbę ratowania małżeństwa.
Kiedy iść na terapię małżeńską?
Najlepiej wtedy, gdy rozmowy o ważnych sprawach coraz częściej prowadzą do kłótni albo do milczenia. Niepokojącymi sygnałami są również pogarda, ciche dni i poczucie, że małżonkowie żyją obok siebie. Z terapią nie trzeba czekać, aż dojdzie do zdrady albo padnie słowo „rozwód”. Wcześnie rozpoczęta terapia oszczędza małżonkom wielu ran.
Co zrobić, gdy mąż albo żona nie chce iść na terapię?
Pracę nad małżeństwem można rozpocząć samodzielnie. W Sensity proponujemy wtedy indywidualną konsultację małżeńską, która obejmuje najwyżej trzy spotkania, a po niej terapię indywidualną skupioną na związku. Gdy jedno z małżonków zaczyna inaczej reagować, drugie często z czasem zgadza się na wspólne spotkania. Więcej piszemy o tym na stronie „Gdy partner nie chce iść na terapię”.
Bibliografia
- Bühler, J. L., Krauss, S., Orth, U. (2021). Development of relationship satisfaction across the life span: A systematic review and meta-analysis. Psychological Bulletin, 147(10), 1012–1053.
- Carrère, S., Gottman, J. M. (1999). Predicting divorce among newlyweds from the first three minutes of a marital conflict discussion. Family Process, 38(3), 293–301.
- Christensen, A., Atkins, D. C., Baucom, B., Yi, J. (2010). Marital status and satisfaction five years following a randomized clinical trial comparing traditional versus integrative behavioral couple therapy. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 78(2), 225–235.
- Christensen, A., Heavey, C. L. (1990). Gender and social structure in the demand/withdraw pattern of marital conflict. Journal of Personality and Social Psychology, 59(1), 73–81.
- Doherty, W. J., Harris, S. M., Hall, E. L., Hubbard, A. K. (2021). How long do people wait before seeking couples therapy? Journal of Marital and Family Therapy, 47, 882–890.
- Doss, B. D., Rhoades, G. K., Stanley, S. M., Markman, H. J. (2009). The effect of the transition to parenthood on relationship quality: An 8-year prospective study. Journal of Personality and Social Psychology, 96(3), 601–619.
- Gottman, J. M., Coan, J., Carrère, S., Swanson, C. (1998). Predicting marital happiness and stability from newlywed interactions. Journal of Marriage and the Family, 60(1), 5–22.
- Gottman, J. M., Levenson, R. W. (1992). Marital processes predictive of later dissolution. Journal of Personality and Social Psychology, 63(2), 221–233.
- Gottman, J. M., Levenson, R. W. (1999). How stable is marital interaction over time? Family Process, 38(2), 159–165.
- Gottman, J. M., Levenson, R. W. (2000). The timing of divorce: Predicting when a couple will divorce over a 14-year period. Journal of Marriage and the Family, 62, 737–745.
- GUS (2025). Sytuacja demograficzna Polski do 2024 r.
- Kulu, H. (2014). Marriage duration and divorce: The seven-year itch or a lifelong itch? Demography, 51(3), 881–893.
- Lebow, J. L., Chambers, A. L., Christensen, A., Johnson, S. M. (2012). Research on the treatment of couple distress. Journal of Marital and Family Therapy, 38(1), 145–168.
- Roddy, M. K., Walsh, L. M., Rothman, K., Hatch, S. G., Doss, B. D. (2020). Meta-analysis of couple therapy: Effects across outcomes, designs, timeframes, and other moderators. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 88(7), 583–596.
- Schrodt, P., Witt, P. L., Shimkowski, J. R. (2014). A meta-analytical review of the demand/withdraw pattern of interaction and its associations with individual, relational, and communicative outcomes. Communication Monographs, 81(1), 28–58.





Dodaj komentarz
Chcesz się przyłączyć do dyskusji?Feel free to contribute!