„Nic takiego nie powiedziałem, znowu coś sobie wymyślasz”. „Jesteś przewrażliwiona, każdy normalny człowiek by się zaśmiał”. „Naprawdę nie pamiętasz? Zaczynam się o ciebie martwić”. Kobieta, która od kilku lat słyszy takie zdania, zapisuje przebieg rozmów w notesie, bo przestała ufać własnej pamięci. Wieczorem odtwarza w myślach kłótnię i nie jest już pewna, czy to, co pamięta, naprawdę się wydarzyło. Coraz częściej przeprasza, zanim zdąży zrozumieć, za co.

Gaslighting jest formą przemocy psychicznej, w której jedna osoba stopniowo podważa zaufanie drugiej do jej pamięci, spostrzeżeń i uczuć. Nazwa pochodzi od sztuki teatralnej z 1938 roku i jej późniejszej ekranizacji: mąż przygasza w domu lampy gazowe, a potem przekonuje żonę, że migotanie światła jej się przywidziało. W psychologii określenie to funkcjonowało na długo przed tym, zanim trafiło do mediów społecznościowych, gdzie dziś bywa używane zbyt szeroko. Dlatego zanim nazwie się czyjeś zachowanie gaslightingiem, potrzebna jest uważność, a czasem rozmowa z kimś z zewnątrz.

Co to jest gaslighting?

Istotą gaslightingu jest odbieranie drugiej osobie pewności co do tego, co widzi, słyszy i czuje. Sprawca zaprzecza faktom, o których obie strony wiedzą, przekręca przebieg rozmów, bagatelizuje uczucia i sugeruje, że problem leży w nadwrażliwości, złej pamięci albo „nerwach” drugiej osoby. Pojedyncze zdanie tego rodzaju nie stanowi jeszcze przemocy. O gaslightingu mówimy wtedy, gdy podważanie rzeczywistości powtarza się, prowadzi do coraz większej zależności i służy, świadomie lub nie, uzyskaniu przewagi w relacji.

Badania jakościowe, w których rozmawiano z kobietami doświadczającymi przemocy w związkach, pokazują, że gaslighting rzadko występuje w oderwaniu od innych zachowań. Zwykle idzie w parze z kontrolą, odcinaniem od bliskich i wykorzystywaniem stereotypów, na przykład o „histerycznych” kobietach albo „przewrażliwionych” mężczyznach. Wnioski z tych badań opierają się na relacjach stosunkowo niewielkich grup osób, nie mówią więc, jak często zjawisko występuje. Dobrze opisują natomiast jego mechanizm: pewność siebie słabnie krok po kroku, aż w końcu łatwiej uwierzyć drugiej osobie niż sobie.

Czym gaslighting różni się od zwykłej kłótni?

Ludzie naprawdę pamiętają te same zdarzenia różnie, a w emocjach każdy broni swojej wersji. Spór o to, kto co powiedział, nie jest jeszcze gaslightingiem, podobnie jak pojedyncze kłamstwo czy wyparcie niewygodnej sprawy. Różnica tkwi w tym, co dzieje się z prawem do własnej perspektywy. W zwykłym konflikcie obie strony je zachowują, nawet jeśli się nie zgadzają. W gaslightingu jedna strona konsekwentnie odbiera je drugiej, a kolejne rozmowy kończą się tym, że to osoba poszkodowana czuje się winna i zdezorientowana.

Pomocne bywa przyjrzenie się temu, co zostaje po rozmowie. Po zwykłej kłótni zostaje złość, smutek albo poczucie niezrozumienia. Po rozmowie z kimś, kto stosuje gaslighting, częściej zostaje zamęt i pytanie, czy to ze mną jest coś nie tak.

Przykłady gaslightingu

Gaslighting ma kilka typowych odmian, które w życiu się przeplatają. Najprostsza to zaprzeczanie faktom: „Nigdy tego nie obiecywałem”, „Nie było żadnej rozmowy o wyjeździe”. Bliska jej jest bagatelizacja uczuć, czyli „Robisz z igły widły” albo „Inni nie mają z tym problemu”. Bardziej raniące bywa podważanie zdrowia psychicznego: „Powinnaś się leczyć”, „Znowu ci odbija”. Często pojawia się też przerzucanie winy („Gdybyś mnie nie prowokowała, nie musiałbym krzyczeć”) oraz zmienianie tematu, gdy rozmowa zbliża się do niewygodnych spraw.

Osobną odmianą jest budowanie wersji wydarzeń przed innymi. Sprawca opowiada wspólnym znajomym czy rodzinie, że partnerka „ostatnio jest bardzo rozchwiana”, i gdy ona próbuje szukać wsparcia, spotyka się z niedowierzaniem. U osoby doznającej gaslightingu widać zwykle stały zamęt, nawykowe przepraszanie, trudność z podjęciem nawet drobnych decyzji, ukrywanie przed bliskimi tego, co dzieje się w związku, i wrażenie, że kiedyś była zupełnie inną, pewniejszą siebie osobą.

Gaslighting w związku

W związkach gaslighting rozwija się zwykle powoli, często po okresie dużej bliskości, który utrudnia uwierzenie, że ta sama osoba może celowo ranić. Bywa sposobem ukrywania zdrady: partner, który ma romans, przekonuje drugą stronę, że jej podejrzenia są objawem chorobliwej zazdrości. Bywa też obroną przed wstydem, gdy przyznanie się do błędu wydaje się nie do zniesienia. Większość osób stosujących gaslighting nie robi tego z wyrachowaniem, co nie zmienia skutków dla partnera.

W terapii par wzorzec ten da się nazwać i zmienić, jeśli obie strony chcą pracować nad relacją, a nikt nie jest zagrożony przemocą fizyczną. Terapeuta pomaga wtedy odróżnić różnicę zdań od podważania rzeczywistości i odbudować zasady rozmowy, w których obie wersje mogą istnieć. Gdy terapeuta par zaleca równolegle sesje indywidualne, prowadzi je inny terapeuta z zespołu. Więcej o tym, jak rozpoznać krzywdzący układ w związku, piszemy w artykule Toksyczny partner. Jak go rozpoznać.

Gaslighting w pracy

W pracy gaslighting przybiera postać zaprzeczania ustaleniom, przypisywania sobie cudzych pomysłów albo sugerowania, że pracownik „źle zrozumiał” polecenie, które wcześniej padło bardzo wyraźnie. Przełożony mówi o „nadwrażliwości” albo „braku odporności na stres”, gdy ktoś zgłasza problem. Pomaga potwierdzanie ustaleń na piśmie, krótka notatka po ważnych rozmowach i rozmowa z kimś zaufanym spoza zespołu. Jeśli takie zachowania są uporczywe i mają na celu poniżenie lub odsunięcie pracownika, mogą być elementem mobbingu, o którym piszemy w artykule Mobbing w pracy. Gdzie szukać pomocy.

Gaslighting w rodzinie

Szczególnie głęboko działa gaslighting stosowany przez rodziców, bo dziecko nie ma jeszcze własnej miary rzeczywistości. Zdania „Nic takiego się nie działo”, „Miałaś szczęśliwe dzieciństwo” albo „Wymyślasz, żeby nam zrobić przykrość” uczą je, że własne odczucia są niewiarygodne. W dorosłości taka osoba często wątpi w siebie także w pracy i w związku. Ten rodzaj przemocy opisujemy szczegółowo w module poradnika Przemoc w białych rękawiczkach, a szerzej o trudnych rodzicach w artykule Jacy są toksyczni rodzice?

Jakie są skutki gaslightingu?

Długotrwały gaslighting zostawia ślad także po zakończeniu relacji. Osoby, które go doświadczyły, opisują stały niepokój, obniżony nastrój, trudność z zaufaniem własnym spostrzeżeniom i lęk przed kolejnym związkiem. Wiele z nich nadal sprawdza siebie, zanim coś powie, i długo nie potrafi uwierzyć, że ich wersja wydarzeń mogła być prawdziwa. Często pojawia się też wstyd, że tak długo nie zauważyły, co się dzieje. Ten wstyd jest zrozumiały, a jednocześnie niesprawiedliwy, bo gaslighting działa właśnie dlatego, że trudno go zauważyć od środka. O tym, jak pracować z poczuciem winy i wstydu, piszemy w module Toksyczny wstyd i poczucie winy.

Jak się bronić przed gaslightingiem?

Pierwszym krokiem bywa odzyskanie oparcia we własnym doświadczeniu. Pomaga zapisywanie faktów zaraz po rozmowie: co zostało powiedziane, co ustalono, jak się po tym czuję. Notatki służą przede wszystkim samej osobie, która je prowadzi, bo pozwalają wrócić do tego, co naprawdę się wydarzyło. Równie ważna jest rozmowa z kimś spoza relacji, przyjaciółką, kimś z rodziny albo terapeutą, kto może spokojnie powiedzieć, jak sytuacja wygląda z zewnątrz.

Wiele osób próbuje udowodnić sprawcy, że ma rację, i za każdym razem przegrywa, bo w gaslightingu nie chodzi o fakty. Zamiast wchodzić w spór o rzeczywistość, można krótko zaznaczyć swoje stanowisko: „Pamiętam to inaczej i zostaję przy swojej wersji”, a potem zakończyć rozmowę. Dokumentacja ma inne znaczenie, gdy w grę wchodzi przemoc, sprawy rozwodowe albo mobbing. Wtedy zapiski, wiadomości i świadkowie mogą być potrzebne w postępowaniu. W sytuacji zagrożenia można zadzwonić pod numer alarmowy 112 albo na telefon „Niebieska Linia” 800 120 002.

Kiedy szukać pomocy?

Pomoc terapeuty przydaje się szczególnie wtedy, gdy zamęt i wątpliwości wobec siebie utrzymują się od dłuższego czasu, gdy bliscy zaczynają się oddalać albo gdy po zakończeniu relacji trudno odzyskać zaufanie do siebie. W terapii indywidualnej pracujemy nad odbudową poczucia rzeczywistości i własnej wartości, a także nad tym, skąd bierze się podatność na takie relacje. Jeśli obie strony związku chcą zmiany i nie ma zagrożenia przemocą, prowadzimy też terapię par. Pomagamy osobom, które doświadczyły przemocy emocjonalnej. Sesja trwa 50 minut i zwykle odbywa się raz w tygodniu.

Najczęściej zadawane pytania

Co to jest gaslighting?

To forma przemocy psychicznej, w której jedna osoba podważa zaufanie drugiej do jej pamięci, spostrzeżeń i uczuć: zaprzecza faktom, przekręca rozmowy i sugeruje, że problem leży w nadwrażliwości lub zdrowiu psychicznym drugiej strony. O gaslightingu mówimy wtedy, gdy takie zachowania się powtarzają.

Jakie są przykłady gaslightingu?

Typowe zdania to „Nigdy tego nie mówiłem”, „Przesadzasz”, „Wymyślasz”, „Powinnaś się leczyć” czy „Gdybyś mnie nie prowokowała, nie musiałbym krzyczeć”. Do gaslightingu należy też przedstawianie drugiej osoby otoczeniu jako niestabilnej, żeby nikt jej nie uwierzył.

Jak udowodnić gaslighting?

Przekonanie sprawcy zwykle się nie udaje, bo nie chodzi mu o fakty. Notatki, wiadomości i rozmowy ze świadkami pomagają przede wszystkim osobie poszkodowanej odzyskać pewność, a w razie przemocy, mobbingu czy sprawy sądowej mogą być wykorzystane w postępowaniu.

Czy gaslighting zawsze jest świadomy?

Nie zawsze. Część osób stosuje go z wyrachowaniem, ale wiele robi to, broniąc się przed wstydem albo konsekwencjami własnych błędów. Brak świadomości nie zmienia jednak skutków dla drugiej strony.

Czy związek, w którym pojawił się gaslighting, można uratować?

Bywa to możliwe, gdy obie strony chcą zmiany, a nikt nie jest zagrożony przemocą. W terapii par terapeuta pomaga nazwać ten wzorzec i zbudować sposób rozmowy, w którym każda wersja może zostać wysłuchana.

---

Terapia po doświadczeniu gaslightingu

Można przyjść na terapię indywidualną albo, jeśli obie strony chcą pracować nad relacją, na terapię par.

---

Artykuł jest częścią cyklu powiązanego z poradnikiem „Niewidzialne klatki”.

Bibliografia

• Abramson, K. (2014). Turning up the lights on gaslighting. Philosophical Perspectives, 28, 1–30.
• Calef, V., Weinshel, E. M. (1981). Some clinical consequences of introjection: Gaslighting. The Psychoanalytic Quarterly, 50(1), 44–66.
• Stern, R. (2007). The Gaslight Effect: How to Spot and Survive the Hidden Manipulation Others Use to Control Your Life. New York: Morgan Road Books.
• Sweet, P. L. (2019). The sociology of gaslighting. American Sociological Review, 84(5), 851–875.