2. Wybuch wygaszania. Co się stanie, gdy postawisz granice toksycznym rodzicom?

Moduł 6 · część 2 z 4 · Spis treści poradnika

Wiele osób, które zaczynają wychodzić z uwikłanych relacji, spodziewa się, że kiedy w końcu postawią jasną granicę i powiedzą „nie”, druga strona to zrozumie i zrobi się spokojniej. Często jest inaczej. W relacji z rodzicami, którzy przekraczają granice, odzyskiwanie samodzielności na początku zwykle zwiększa napięcie, a dawne zachowania rodzica się nasilają.

Kiedy przestajesz ulegać, tłumaczyć się i reagować tak jak zawsze, rodzic traci dawny wpływ. Twoja zmiana burzy znany mu układ, więc przez jakiś czas może jeszcze mocniej naciskać, przekraczać granice i wzbudzać w Tobie poczucie winy.

W psychologii behawioralnej nazywa się to wybuchem wygaszania. To chwilowe nasilenie zachowania, które przestało przynosić oczekiwany efekt. Nie zawsze się pojawia. Bywa też, że po pewnym czasie stare zachowanie na krótko wraca, i to również jest częścią procesu.

Znajomość tego mechanizmu bardzo się przydaje, kiedy uczysz się stawiać granice rodzicom. Bez tej wiedzy łatwo uznać chwilowe pogorszenie za dowód, że Twoja decyzja była zła. Tymczasem to zwykły etap zmiany układu, który utrwalał się latami.

Dlaczego bywa gorzej, zanim stanie się lepiej? Winda i guzik

Najłatwiej zrozumieć ten mechanizm na prostym przykładzie. Wyobraź sobie, że stoisz przed windą. Naciskasz guzik, ale winda nie przyjeżdża. Czy od razu odwracasz się i idziesz schodami? Zazwyczaj nie. Naciskasz ten sam guzik jeszcze raz. Potem szybciej i mocniej. W końcu zaczynasz w niego uderzać. Dopiero gdy upewnisz się, że mechanizm definitywnie nie działa, odpuszczasz i wybierasz schody.

Podobnie zachowuje się rodzic, który próbuje przywrócić dawny układ. Przez lata wystarczyło nacisnąć guzik z napisem „poczucie winy” albo „obowiązek”, a Ty reagowałeś, przyjeżdżałeś i się tłumaczyłeś. Kiedy przestajesz reagować, rodzic nie rezygnuje od razu. Naciska te same guziki mocniej i częściej.

Arsenał systemu. 4 klasyczne strategie toksycznego rodzica

W tej fazie rodzic najpewniej sięgnie po sposoby, które działały wcześniej, tylko z większą siłą. Możesz się spodziewać czterech częstych strategii:

1. Strategia litości (dramatyzowanie). Pojawiają się wiadomości o nagłym pogorszeniu zdrowia. Rodzic może mówić, że przez Ciebie trafi do szpitala albo straci chęć do życia. To uderza prosto w Twoje poczucie odpowiedzialności.

   Jeśli jednak rodzic mówi o odebraniu sobie życia albo jego zdrowie naprawdę się pogarsza, trzeba to potraktować poważnie. W nagłej sytuacji zadzwoń pod 112, a w innych zadbaj o to, żeby pomocą zajął się lekarz albo ktoś z bliskich. Możesz wezwać pomoc i jednocześnie nie wracać do dawnego układu.

2. Strategia strachu (złość i groźby). Kiedy litość nie działa, często pojawia się złość. Możesz usłyszeć, że jesteś niewdzięczny, że zostaniesz wydziedziczony albo że cała rodzina się od Ciebie odwróci.

3. Pośrednicy. Kiedy rodzic traci z Tobą bezpośredni kontakt, często prosi o pomoc innych (w anglojęzycznych poradnikach nazywa się ich flying monkeys). Dzwoni ciocia, rodzeństwo albo znajomy rodziny, żeby powiedzieć Ci, jak bardzo ranisz mamę czy tatę, i namówić Cię do ustępstw. Te osoby zwykle znają tylko jedną wersję wydarzeń i często nie zdają sobie sprawy, że pomagają przywrócić dawny układ.

4. Fałszywy miesiąc miodowy. To bardzo zwodniczy etap. Kiedy groźby nie działają, rodzic może nagle zmienić ton. Przysyła prezenty, dzwoni z zapewnieniem, że „teraz wszystko zrozumiał”, i obiecuje poprawę. Jeśli pod wpływem tej zmiany zrezygnujesz z granic, spokój zwykle trwa krótko, a relacja szybko wraca do dawnej kontroli. Prawdziwą zmianę poznasz po tym, że trwa także wtedy, gdy Twoje granice zostają na miejscu.

Wewnętrzne trzęsienie ziemi. Co będzie się działo z Tobą?

Łatwo skupić się na reakcjach rodziny i przeoczyć to, co w tym czasie dzieje się z Tobą. Przygotuj się na dwie naturalne reakcje, które często niepokoją:

• Reakcja somatyczna. Twój układ nerwowy przez lata uczył się, że unikanie konfliktu i uleganie to jedyny sposób na przetrwanie. Kiedy zaczynasz się opierać, ciało może zareagować silnym stresem. Ściskanie w żołądku, bezsenność czy drżenie rąk po odrzuceniu połączenia zdarzają się często. Organizm odzwyczaja się od znanego, choć szkodliwego schematu. Z czasem ten stan zwykle słabnie.
• Fala wątpliwości. Kiedy rodzic naciska mocniej albo nagle okazuje czułość, prawdopodobnie zaczniesz wątpić we własny osąd. Pojawią się myśli: „A może przesadzam? Może to wszystko moja wina?”. To skutek lat, w których Twoje odczucia były podważane. Pomaga stały punkt odniesienia: zapisz na kartce konkretne powody, dla których postawiłeś granicę. Kiedy przyjdzie kryzys, wróć do tych notatek i przypomnij sobie fakty.

Zasada przetrwania: Nie nagradzaj przekraczania granic

W tej fazie pojawi się silna pokusa, żeby ustąpić dla świętego spokoju albo pod wpływem wyrzutów sumienia. Pamiętaj jednak, że jeśli ustąpisz w chwili największego nacisku, rodzic nauczy się, że właśnie taki nacisk jest potrzebny, żebyś zmienił zdanie. Jeśli przez dwa tygodnie nie odbierałeś telefonów, a po fali wiadomości z pretensjami w końcu ulegniesz, rodzic zapamięta, że wystarczą dwa tygodnie intensywnego nalegania.

Na tym etapie najbardziej pomaga konsekwencja. Nie wdawaj się w dyskusje z pośrednikami. Wystarczy krótkie: „Nie chcę o tym rozmawiać, to sprawa między mną a rodzicami”. Utrzymuj ustalony dystans. Nasilone próby kontaktu zwykle oznaczają, że Twoje granice stały się wyraźne i dawny układ przestał działać.

Granice nie muszą oznaczać końca relacji. W wielu rodzinach, kiedy rodzic przestaje naciskać, da się zbudować kontakt na nowych zasadach.

Często zadawane pytania (FAQ)

Bibliografia

• Lerman, D. C., Iwata, B. A. (1995). Prevalence of the extinction burst and its attenuation during treatment. Journal of Applied Behavior Analysis, 28(1), 93–94.
• Skinner, B. F. (1938). The Behavior of Organisms: An Experimental Analysis. New York: Appleton-Century.

Opracowanie merytoryczne poradnika „Niewidzialne klatki”: Marta Mauer-Włodarczak oraz zespół psychoterapeutów Poradni Sensity.pl. Treść opiera się na 20-letnim doświadczeniu gabinetowym naszych psychoterapeutów, którzy na co dzień pracują z dorosłymi dziećmi z rodzin dysfunkcyjnych, osobami po traumie relacyjnej i uwikłanymi w trudne relacje rodzinne. Sesje odbywają się online oraz stacjonarnie w Warszawie.

Sensity

Sensity.pl to poradnia psychologiczna, której misją jest pomoc rodzinom w pokonywaniu kryzysów, ze szczególnym uwzględnieniem pracy z parami i małżeństwami, które znajdują się w sytuacji około rozwodowej. Sensity.pl nie mediuje rozwodów, zawsze walczymy o uratowanie związku i rodziny.

Umów online spotkanie z terapeutą