Wiecznie niewystarczający. Studium przypadku
Historia Piotra jest fikcyjna: złożyliśmy ją z doświadczeń wielu osób, a szczegóły zmieniliśmy.
Czterdziestodwuletni Piotr był wspólnikiem w dużej kancelarii prawnej. Wygrywał trudne sprawy, prowadził wykłady dla aplikantów, w branży uchodził za autorytet. Na pierwszej sesji powiedział jednak: „Mam wrażenie, że wszyscy dają się nabrać. Że któregoś dnia ktoś odkryje, że nic nie umiem”.
Nie przyszedł z powodu tego lęku. Przyszedł, bo kilka tygodni wcześniej usłyszał samego siebie, jak mówi do dwunastoletniego syna: „Czwórka? To prawie dwója. Stać cię na więcej”. Rozpoznał w tym zdaniu ojca i przez resztę wieczoru nie mógł się skupić na pracy.
Dom, w którym liczył się wynik
Ojciec Piotra był inżynierem, człowiekiem wymagającym i powściągliwym. Nie krzyczał i nie bił. Po prostu nigdy nie był zadowolony. Szóstka z matematyki spotykała się z pytaniem, dlaczego nie było jeszcze konkursu. Po drugim miejscu w zawodach przy kolacji panowało milczenie. Matka próbowała łagodzić napięcie, ale nigdy nie sprzeciwiła się mężowi.
Piotr szybko zrozumiał zasadę tego domu: uwaga i ciepło należą się za wynik. Uczył się więc coraz więcej i coraz lepiej. Pochwał nie było, ale kiedy ojciec kiwał głową nad świadectwem, przez chwilę w domu robiło się lżej. Dla tej chwili warto było siedzieć nad książkami do nocy.
Głos, który został w głowie
W dorosłym życiu zdania ojca odzywały się w nim same. Przed każdą ważną rozprawą słyszał w głowie: „Nie jesteś przygotowany. Zaraz wszyscy zobaczą, że się nie nadajesz”. Po wygranej: „Miałeś szczęście. Następnym razem się nie uda”.
Piotr pracował po czternaście godzin dziennie. Paradoksalnie najważniejsze zadania odkładał na ostatnią chwilę: im bardziej mu na czymś zależało, tym trudniej było mu zacząć. Pisał pisma o trzeciej w nocy, w panice, a potem czuł obrzydzenie do siebie. Żona mówiła, że w domu jest „gościem między jedną sprawą a drugą”.
Z czasem dawny program dawał o sobie znać niemal w każdej dziedzinie życia:
- Nie umiał przyjąć pochwały. Kiedy klient dziękował mu za wygraną sprawę, Piotr od razu mówił o tym, co można było zrobić lepiej. Na uroczystą kolację z okazji awansu na wspólnika przyszedł na godzinę i wyszedł pierwszy.
- Perfekcjonizm i kontrola. Przepisywał pisma po kilka razy, poprawiał przecinki w pracach aplikantów i nie potrafił oddać nikomu ważnej sprawy. Każdy błąd w zespole traktował jak własną porażkę.
- Odpoczynek budził w nim lęk. Na urlop zabierał laptopa, w niedzielne popołudnia czuł niepokój, że „marnuje czas”. Bez pracy nie wiedział, co ze sobą zrobić.
- Ciało płaciło rachunki. Zgrzytał zębami w nocy, miał napięciowe bóle głowy i karku, przed ważnymi rozprawami nie spał. Wieczorem coraz częściej potrzebował kieliszka wina, żeby „zejść z obrotów”, a potem dwóch.
- Ciągłe porównywanie się z innymi. Sukces kolegi z roku potrafił zepsuć mu cały tydzień. Każdą cudzą nagrodę odbierał jak dowód, że sam wciąż jest za mało.
- Surowość wobec bliskich. W domu irytowały go drobiazgi: niedokładnie posprzątana kuchnia, czwórka syna, spóźnienie żony. Krytykował, zanim zdążył pomyśleć, dokładnie tak, jak kiedyś krytykowano jego.
- Unikanie ryzyka. Odmówił poprowadzenia dużej sprawy międzynarodowej, choć marzył o niej od lat. Bał się, że właśnie ona go „zdemaskuje”.
To, co Piotr nazywał wysokimi wymaganiami wobec siebie, w psychologii nazywa się introjekcją. To przejęty od rodzica surowy głos, który z czasem zaczyna brzmieć jak własny. Lęk przed zdemaskowaniem, mimo obiektywnych sukcesów, opisuje się jako syndrom oszusta. Jest bardzo częsty u osób, które w dzieciństwie były kochane warunkowo.
Terapia: czyim głosem mówię?
Piotr wybrał sesje indywidualne online, bo tylko tak mógł pogodzić terapię z rozprawami w różnych miastach. Dużą część pracy stanowiło jedno proste pytanie, które zadawał sobie za każdym razem, gdy pojawiała się fala samokrytyki: „Czyim głosem do siebie teraz mówię?”.
Na początku wydawało mu się to sztuczne i trochę śmieszne. Po kilku tygodniach zauważył, że odpowiedź prawie zawsze jest ta sama: tak mówił do niego ojciec przy kuchennym stole.
Najtrudniejsza okazała się nauka łagodności wobec siebie. Piotr uważał, że jeśli przestanie być dla siebie surowy, przestanie też odnosić sukcesy. Krok po kroku sprawdzał, że jest odwrotnie: kiedy pozwalał sobie na błąd, łatwiej mu było zacząć pracę i rzadziej odkładał ją do nocy.
Rozmowa z ojcem, której nie było
Przez pewien czas Piotr myślał o konfrontacji. Chciał usłyszeć od ojca, że był wystarczający. Ojciec miał jednak siedemdziesiąt osiem lat, coraz gorzej słyszał i każdą próbę rozmowy o przeszłości ucinał słowami: „Wychowałem cię na porządnego człowieka, nie wiem, o co ci chodzi”.
W terapii długo wracał do tej rozmowy, która się nie odbyła. Było mu żal, że uznania, na które czekał całe życie, prawdopodobnie nie dostanie. Kilka razy jeszcze próbował zagadnąć ojca, potem przestał.
Syn
Za tamtą czwórkę Piotr syna przeprosił. Syn wzruszył ramionami i powiedział, że już nie pamięta, ale Piotr widział, że się ucieszył. Teraz częściej pyta go, co było fajnego w szkole, a dopiero potem o oceny. Czasem łapie się na tym, że pyta najpierw o oceny.
Głos ojca nadal się odzywa, zwłaszcza przed dużymi sprawami. Piotr umie go już rozpoznać i coraz częściej mu nie wierzy. Sprawę międzynarodową, której kiedyś odmówił, wziął w tym roku. Przed pierwszą rozprawą nie spał pół nocy.
Moduły, o których mówi ta historia
Więcej o tym, skąd biorą się takie schematy, piszemy w artykule „Syndrom DDD – co to jest?” i w poradniku „Niewidzialne klatki”. O wstydzie, który kryje się pod samokrytyką, piszemy w artykule „Toksyczny wstyd”. Jeśli chcesz sprawdzić, czy to może dotyczyć Ciebie, zrób bezpłatny test DDD.
Z doświadczeniami wyniesionymi z domu rodzinnego pracujemy w terapii DDA i DDD, online i w gabinecie w Warszawie.
Sensity.pl to poradnia psychologiczna, której misją jest pomoc rodzinom w pokonywaniu kryzysów, ze szczególnym uwzględnieniem pracy z parami i małżeństwami, które znajdują się w sytuacji około rozwodowej. Sensity.pl nie mediuje rozwodów, zawsze walczymy o uratowanie związku i rodziny.







