Część poradnika „Płonący dom. Poradnik Sensity o kryzysie w związku” · Moduł 6. Gdy sama terapia par nie wystarczy · część 22 z 28
W skrócie: Zdarza się, że para mimo szczerych starań wciąż kłóci się o te same spóźnienia i zapomniane sprawy albo że jedno z partnerów w środku sporu nagle się „zamraża”. Źródłem takich trudności bywa niezdiagnozowane ADHD lub spektrum autyzmu u jednego z nich. Wyrastają one ze sposobu, w jaki pracuje mózg, dlatego sama nauka rozmowy ich nie usunie. Gdy widzimy takie sygnały, kierujemy na diagnozę, a terapię par dopasowujemy do tego, co ona pokaże.
Dlaczego obietnice poprawy nie wystarczają?
Wiele par ma za sobą długą historię dobrych postanowień. Partnerzy wielokrotnie siadali do rozmowy i z najlepszą wolą ustalali nowe zasady: on miał pamiętać o tym, co obiecał, ona przestać wybuchać. Po kilku dniach wszystko wracało na stare tory, i to zawsze z tych samych powodów. Kiedy taki krąg powtarza się latami, zaczynam podejrzewać, że za tym, co z zewnątrz wygląda na złą wolę, stoi niezdiagnozowane ADHD albo spektrum autyzmu.
Długo sądzono, że z ADHD się wyrasta. Dziś wiadomo, że u wielu osób objawy utrzymują się w dorosłości, choć zmieniają postać. Chłopiec, który nie potrafił usiedzieć w ławce, jako dorosły spokojnie siedzi na zebraniu, ale wewnętrzny niepokój nie mija. Na pierwszy plan wysuwają się trudności z organizacją i z gospodarowaniem czasem. Cechy spektrum autyzmu, zwłaszcza u ludzi, którym dobrze idzie w pracy, potrafią z kolei przez całe życie pozostać nienazwane.
Które zachowania najczęściej źle odczytujemy?
Spóźnienie na kolację czy zapomnianą prośbę druga strona odbiera zwykle jako brak szacunku. W ADHD stoją za nimi słabsza pamięć robocza i trudność z wyczuwaniem upływu czasu. Russell Barkley nazywa to krótkowzrocznością wobec przyszłości. Potoczne określenie „ślepota na czas” ma oparcie w badaniach: zespół Marxa zebrał w metaanalizie 55 prac i wykazał, że osoby z ADHD wyraźnie częściej mylą się, oceniając długość odcinków czasu.
Osoba w spektrum autyzmu potrafi w środku kłótni zamilknąć. Jej twarz nieruchomieje, a głos traci wyraz, co z zewnątrz wygląda na obojętność. Dorośli autyści opisują ten stan, nazywany shutdownem, jako zawieszenie, w którym ciało i mowa przestają być dostępne, bo układ nerwowy broni się przed przeciążeniem. Bywa też odwrotnie i napięcie kończy się gwałtownym wybuchem, czyli meltdownem. Dorośli autyści, uczestnicy badania Lewis i Stevens, mówili, że w czasie meltdownu tracą zdolność logicznego myślenia.
Melissa Orlov i inni klinicyści zwracają uwagę na jeszcze jedno zjawisko: część osób z ADHD w konflikcie jakby się ożywia, ponieważ napięcie pobudza uwagę. Nie znam badań, które by to potwierdzały, dlatego traktuję to jako hipotezę, którą w każdej parze trzeba sprawdzić osobno.
Pary, w których jedno z partnerów ma ADHD albo cechy spektrum autyzmu, mogą skorzystać z terapii par ADHD w Sensity. Spotykamy się w gabinecie w Warszawie i online.
Jak to możliwe, że w pracy świetnie sobie radzi, a w domu nie?
Zdarza się, że ktoś kieruje zespołem albo operuje, a zapomina odebrać dziecko z basenu. W pracy porządek utrzymują terminy i szybka informacja zwrotna, czyli rusztowanie z zewnątrz. W domu przeważają powtarzalne czynności, takie jak rachunki czy zmywarka, i tu porządek musi wypływać ze środka, a tego osobie z ADHD brakuje najbardziej.
Melissa Orlov opisuje układ, który dobrze znam z gabinetu. Osoba bez ADHD przejmuje coraz więcej obowiązków i o wszystkim przypomina, aż w końcu czuje się bardziej rodzicem niż żoną czy mężem. Druga strona ma poczucie, że pilnuje się jej jak dziecka. Przegląd badań zespołu Briana Wymbsa potwierdza, że związki dorosłych z ADHD są przeciętnie bardziej konfliktowe i mniej stabilne, a autorzy zalecają łączenie terapii par z leczeniem ADHD.
Rozpoznanie otwiera drogę do leczenia, także farmakologicznego, które u wielu osób wyraźnie zmienia codzienność. Dawne obietnice można wreszcie dotrzymać. W Sensity prowadzimy diagnozę przesiewową ADHD, a pełne rozpoznanie stawia lekarz psychiatra. Prowadzimy też terapię par, w których jedno lub oboje partnerzy mają ADHD albo funkcjonują w spektrum autyzmu.
Najczęstsze pytania
Jak ADHD wpływa na związek?
Najczęściej przez roztargnienie, które z czasem prowadzi do nierównego podziału obowiązków. Osoba bez ADHD czuje się lekceważona i przeciążona, a osoba z ADHD ma poczucie, że jest pilnowana. Szerzej piszemy o tym w artykule „ADHD w związku”.
Gdzie zrobić diagnozę ADHD u dorosłych?
Można zacząć od diagnozy przesiewowej u psychologa, którą prowadzimy w Sensity. Pełne rozpoznanie stawia lekarz psychiatra.
Czy autyzm u dorosłego partnera da się leczyć?
Spektrum autyzmu jest odmiennym sposobem działania układu nerwowego i nie podlega leczeniu. W związku najwięcej daje wzajemne zrozumienie i sposób rozmowy dopasowany do potrzeb obojga partnerów.
Czytaj także: strona terapii par ADHD · diagnoza przesiewowa ADHD · artykuł „ADHD w związku: jak zrozumieć partnera i odbudować bliskość?” · „RSD, czyli ból odrzucenia…” · „Wieczorny drink jako sposób na wyciszenie… samoleczenie ADHD w związku” · strona oferty terapii par
O autorce
Marta Mauer-Włodarczak jest psychoterapeutką par i założycielką poradni Sensity. Z parami pracuje od 2006 roku, a w swojej pracy dużo uwagi poświęca rodzinom pochodzenia obojga partnerów i temu, jak dawne wzorce wracają w małżeństwie. Poradnik powstał na podstawie jej praktyki oraz doświadczeń zespołu psychoterapeutów Sensity, który od 2010 roku pomaga parom w gabinecie w Warszawie i online.
Bibliografia
- Barkley, R. A. (1997). Behavioral inhibition, sustained attention, and executive functions: Constructing a unifying theory of ADHD. Psychological Bulletin, 121(1), 65–94.
- Barkley, R. A. (2010). Taking Charge of Adult ADHD. New York: Guilford Press.
- Marx, I., Cortese, S., Koelch, M. G., Hacker, T. (2022). Meta-analysis: Altered perceptual timing abilities in attention-deficit/hyperactivity disorder. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 61(7), 866–880.
- Wymbs, B. T., Canu, W. H., Sacchetti, G. M., Ranson, L. M. (2021). Adult ADHD and romantic relationships: What we know and what we can do to help. Journal of Marital and Family Therapy, 47(3), 664–681.
- Orlov, M. (2010). The ADHD Effect on Marriage: Understand and Rebuild Your Relationship in Six Steps. Plantation, FL: Specialty Press.
- Lewis, L. F., Stevens, K. (2023). The lived experience of meltdowns for autistic adults. Autism, 27(6), 1817–1825.
- Paris, K., Lodestone, A. Z., Houser, M., Lewis, L. F. (2025). „Shutdowns are like you’re stuck on the blue screen of death”: A metaphor analysis of autistic shutdowns. Autism in Adulthood, doi:10.1089/aut.2024.0193.
Spis treści poradnika · część 22 z 28
